डिग्री छ, तर अवसर छैन: शिक्षित बेरोजगारीको यथार्थ

आजको नेपाली समाजमा एउटा गम्भीर विरोधाभास देखिन्छ शिक्षा फैलिँदै गएको छ, तर रोजगारीको ढोका त्यति नै साँघुरो हुँदै गएको अनुभूति हुन्छ । कलेज र विश्वविद्यालयबाट हरेक वर्ष हजारौँ विद्यार्थी डिग्री बोकेर बाहिरिन्छन्, तर तीमध्ये धेरैजसोको साझा प्रश्न एउटै हुन्छ ‘अब के गर्ने ?’ डिग्री हातमा भए पनि अवसर किन हात लाग्दैन भन्ने प्रश्न व्यक्तिगत असफलताको होइन, हाम्रो समग्र प्रणालीको कमजोरीतर्फ संकेत गर्ने गहिरो सामाजिक यथार्थ हो ।

शिक्षा प्रणालीलाई हेर्दा, हाम्रो पाठ्यक्रम अझै पनि धेरै हदसम्म सैद्धान्तिक ज्ञानमा केन्द्रित छ । विद्यार्थीले वर्षौँसम्म परीक्षा पास गर्न, अंक ल्याउन र प्रमाणपत्र प्राप्त गर्न मेहनत गर्छन्, तर वास्तविक कार्यक्षेत्रमा चाहिने सीप, व्यवहारिक दक्षता र समस्या समाधान गर्ने क्षमता विकास गर्न पर्याप्त अवसर पाउँदैनन्। फलस्वरूप, बजारले खोजेको दक्ष जनशक्ति र विद्यालय, विश्वविद्यालयले उत्पादन गरेको जनशक्तिबीच ठूलो खाडल देखिन्छ । डिग्री त छ, तर काम गर्न आवश्यक ‘स्किल’ को अभाव हुँदा शिक्षित युवा बेरोजगार बन्न बाध्य हुन्छन्।

यससँगै, नेपालको श्रम बजार आफैँमा सीमित छ । औद्योगिकीकरणको गति सुस्त हुनु, निजी क्षेत्रको विस्तार अपेक्षित रूपमा नहुनु, र सरकारी रोजगारीको संख्या न्यून हुनुजस्ता कारणले नयाँ अवसरहरू सिर्जना हुन सकिरहेका छैनन्। धेरै युवा सरकारी जागिरलाई नै ‘सुरक्षित’ विकल्प ठान्छन्, तर त्यहाँ प्रतिस्पर्धा अत्यधिक हुन्छ र अवसर निकै सीमित। निजी क्षेत्रमा पनि स्थायित्व र आकर्षक तलब सुविधाको अभावले धेरैलाई आकर्षित गर्न सक्दैन । यसरी, डिग्री लिएर निस्किएका युवाहरू सीमित अवसरको घेराभित्र थिचिन्छन्।

अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष ‘कनेक्शन’ र पहुँचको संस्कृतिसँग जोडिएको छ। योग्य र मेहनती हुँदाहुँदै पनि अवसर प्राप्त गर्न सम्बन्ध, सिफारिस वा पहुँचको आवश्यकता पर्ने धारणा समाजमा बलियो छ। यस्तो वातावरणले योग्यताभन्दा सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति बढाउँछ, जसले गर्दा धेरै सक्षम युवाहरू निराश बन्छन्। जब योग्यता मात्र पर्याप्त हुँदैन भन्ने सन्देश फैलिन्छ, तब शिक्षाको मूल्यप्रति नै प्रश्न उठ्न थाल्छ।

यसबाहेक, करियर मार्गदर्शनको अभाव पनि शिक्षित बेरोजगारीको अर्को कारण हो। धेरै विद्यार्थीले आफ्नो रुचि, क्षमता र बजारको मागबारे स्पष्ट जानकारी बिना नै विषय छनोट गर्छन्। समाजको दबाब, चलनचल्तीका विषय वा अरूको प्रभावमा परेर गरिएको निर्णयले पछि असन्तुष्टि र बेरोजगारीको रूप लिन्छ। विद्यालय तहदेखि नै करियर काउन्सेलिङको अभाव हुँदा विद्यार्थीहरू ‘कुन दिशा जाने’ भन्ने अन्योलमै रहन्छन् ।

विश्वव्यापीकरण र प्रविधिको तीव्र विकासले पनि रोजगारीको स्वरूप परिवर्तन गरिरहेको छ। परम्परागत कामहरू घट्दै गएका छन् भने नयाँ प्रकारका सीपहरूको माग बढिरहेको छ । तर, हाम्रो शिक्षा प्रणाली र प्रशिक्षण संरचना त्यो परिवर्तनसँग तालमेल राख्न सकेको छैन। डिजिटल सीप, नवप्रवर्तन, उद्यमशीलता जस्ता पक्षहरू अझै पनि प्राथमिकतामा आउन सकेका छैनन्। यसले गर्दा, विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने जनशक्ति उत्पादन गर्न हामी पछि परिरहेका छौँ ।

तर, समस्या जति जटिल भए पनि समाधानको बाटो बन्द छैन। पहिलो कुरा, शिक्षा प्रणालीलाई समयसापेक्ष बनाउन आवश्यक छ। सैद्धान्तिक ज्ञानसँगै व्यवहारिक सीप, इन्टर्नसिप, प्रोजेक्ट आधारित अध्ययन र उद्योगसँगको सहकार्यलाई जोड दिनुपर्छ। विद्यार्थीले पढ्दै गर्दा नै कामको अनुभव हासिल गर्न सके, उनीहरू रोजगारीका लागि अझ तयार हुन्छन् । दोस्रो, उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन दिनुपर्छ। सबैले जागिर खोज्ने होइन, जागिर सिर्जना गर्ने सोच विकास गर्नु आजको आवश्यकता हो। साना साना व्यवसाय, स्टार्टअप, कृषि तथा प्रविधिमा आधारित उद्यमहरूले नयाँ अवसर सिर्जना गर्न सक्छन्। यसका लागि सहुलियत ऋण, तालिम, र बजार पहुँचजस्ता सहायक संरचनाहरू बलियो बनाउनुपर्छ।

तेस्रो, निजी क्षेत्रलाई मजबुत बनाउनु अत्यावश्यक छ। उद्योग, पर्यटन, सूचना प्रविधि, कृषि प्रशोधन जस्ता क्षेत्रमा लगानी बढाएर रोजगारीका अवसर विस्तार गर्न सकिन्छ। साथै, पारदर्शी र मेरिट आधारित नियुक्ति प्रणालीले योग्य युवाहरूलाई न्याय दिलाउन सक्छ।

अन्ततः, शिक्षित बेरोजगारीको समस्या केवल व्यक्तिको कमजोरी होइन, यो राज्य, समाज र प्रणालीको संयुक्त चुनौती हो। डिग्री मात्र पर्याप्त छैन भन्ने कुरा अब स्पष्ट भइसकेको छ। शिक्षा, सीप, अवसर र सोच यी चारवटाको सन्तुलन बिना समस्या समाधान सम्भव छैन। यदि हामीले समयमै आवश्यक सुधार गर्न सकेनौँ भने, शिक्षित युवा शक्ति निराशा र विदेश पलायनतर्फ धकेलिने खतरा बढ्नेछ। तर, सही नीति, व्यवहारिक शिक्षा र सकारात्मक सोचका साथ अघि बढ्न सके, यही युवा शक्ति देशको समृद्धिको आधार बन्न सक्छ।

डिग्रीलाई मात्र सफलता मान्ने सोचबाट अघि बढेर, सीप र सिर्जनशीलतालाई प्राथमिकता दिने संस्कार विकास गर्नु आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो। तब मात्र “डिग्री छ, अवसर किन छैन?” भन्ने प्रश्न क्रमशः “डिग्रीसँगै अवसर कसरी सिर्जना गर्ने?” भन्ने सकारात्मक दिशातर्फ रूपान्तरण हुनेछ।