अविरल वर्षा र हावाहुरीः प्राकृतिक संकटमा बढ्दो मानवीय असावधानी

नेपाल अहिले मौसमजन्य विपद्को उच्च जोखिमपूर्ण अवस्थाबाट गुज्रिरहेको छ । देशका विभिन्न भागहरूमा लगातार अविरल वर्षा, हावाहुरी, चट्याङ, बाढी तथा पहिरोका घटनाहरू सामान्य जस्तै बन्दै गएका छन् । विशेषगरी मनसुन सक्रिय भएको समयमा मौसम छिनछिनमै परिवर्तन हुने, केही घण्टामै भारी वर्षा हुने र अचानक हावाहुरी चल्ने जस्ता अवस्था बढिरहेका छन् । यसले जनजीवन मात्र होइन, कृषि, यातायात, व्यापार र दैनिक आर्थिक गतिविधिमा समेत गहिरो असर पारिरहेको छ ।

नेपालको भौगोलिक संरचना नै यस्तो छ कि यहाँ विपद् विभिन्न स्वरूपमा देखिन्छ । पहाडी क्षेत्रमा लगातार वर्षाका कारण जमिन कमजोर भई पहिरो जाने, सडक भासिने र गाउँ बस्ती जोखिममा पर्ने अवस्था छ । तराई क्षेत्रमा नदी तथा खोलाको सतह बढेर बस्तीमा पानी पस्ने र ठूलो क्षेत्रमा डुबान हुने समस्या दोहोरिन्छ । सहरी क्षेत्रमा भने पानी निकास प्रणाली कमजोर हुँदा सडक जलमग्न हुने, यातायात अवरुद्ध हुने र जनजीवन अस्तव्यस्त हुने अवस्था देखिन्छ । यस्तै हावाहुरी र चट्याङ देशभरि नै समान रूपमा जोखिमका कारण बनेका छन्, जसले घर, संरचना र मानव जीवनमा समेत प्रत्यक्ष खतरा निम्त्याउँछ ।

यस्तो परिस्थितिमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा भनेको विपद् आउनुअघि नै सचेत हुनु हो । किनकि प्राकृतिक विपद् रोक्न सकिँदैन, तर यसको असरलाई धेरै हदसम्म घटाउन सकिन्छ । त्यसका लागि व्यक्तिगत सावधानी, पारिवारिक तयारी र सामुदायिक जिम्मेवारी आवश्यक हुन्छ । सबैभन्दा पहिले मौसम सम्बन्धी सूचना निरन्तर लिनु आवश्यक छ । रेडियो, टेलिभिजन, मोबाइल सूचना प्रणाली वा स्थानीय प्रशासनले दिने चेतावनीलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन । मौसम खराब हुने संकेत देखिएमा अनावश्यक यात्रा टार्नु, जोखिमपूर्ण स्थानबाट टाढा रहनु र सुरक्षित स्थानमा बस्नु नै बुद्धिमानी निर्णय हुन्छ ।

घर र वरिपरिको वातावरण सुरक्षित बनाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ । घर वरिपरि पानीको निकास राम्रो हुनुपर्छ, नाला र ढल अवरुद्ध हुन दिनु हुँदैन । किनकि पानी जम्दा डुबानको जोखिम बढ्छ र संरचनामा क्षति पुग्न सक्छ । कमजोर घर, पुरानो छाना वा अस्थायी संरचनामा बस्नेहरूले अझ बढी सतर्कता अपनाउनुपर्छ । हावाहुरीको समयमा बाहिर निस्कनु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ । ठूलो रुख, बिजुलीका तार, कमजोर संरचना, होर्डिङ बोर्ड वा अस्थायी टहराबाट टाढा रहनु आवश्यक हुन्छ । यस्ता समयमा सामान्य देखिने वस्तुहरू पनि दुर्घटनाको कारण बन्न सक्छन् । चट्याङ पर्ने समयमा खुला मैदानमा नबस्ने, धातुका सामग्रीको प्रयोग नगर्ने र सुरक्षित स्थानमा बस्ने बानी बसाल्नुपर्छ ।

बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र बिरामी व्यक्तिहरूको सुरक्षा अझ संवेदनशील हुन्छ । उनीहरूलाई सुरक्षित स्थानमा राख्ने, आवश्यक औषधि र खानेकुरा पहिले नै तयारी गर्ने र आपतकालीन अवस्थामा छिटो सहयोग गर्न सकिने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ । परिवारभित्र यस्तो तयारी हुनु नै वास्तविक सुरक्षा हो । आपतकालीन अवस्थाका लागि पूर्वतयारी गर्नु पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । प्रत्येक घरमा टर्चलाइट, ब्याट्री, मोबाइल पावर बैंक, प्राथमिक उपचार सामग्री, सुरक्षित खानेपानी र केही सुख्खा खानेकुरा तयार राख्नुपर्छ । साथै बाढी वा पहिरोको जोखिम देखिएमा तुरुन्त सुरक्षित स्थानमा सर्ने योजना पहिल्यै तय भएको हुनुपर्छ ।

विपद् व्यवस्थापनमा समुदाय र स्थानीय तहको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । जोखिमयुक्त स्थानहरूको पहिचान गर्ने, खोलानाला सफा राख्ने, पानी निकास प्रणाली सुधार गर्ने र जनचेतना फैलाउने काम निरन्तर हुनुपर्छ । विपद्को समयमा उद्धार र राहत कार्य प्रभावकारी बनाउन सबै निकायबीच समन्वय आवश्यक हुन्छ । यस्तै, विपद्को समयमा अफवाह फैलिनु पनि ठूलो समस्या हो । गलत सूचना र हल्लाले भ्रम सिर्जना गर्छ र गलत निर्णय गर्न बाध्य बनाउँछ । त्यसैले आधिकारिक निकायबाट आएका सूचनालाई मात्र विश्वास गर्नुपर्छ र अरूलाई पनि सही जानकारी दिनुपर्छ ।

निष्कर्षमा, हावाहुरी र अविरल वर्षा प्राकृतिक प्रक्रिया भए पनि यसको असर हाम्रो सतर्कता र तयारीमा निर्भर गर्छ । समयमै सचेत भएमा ठूलो क्षति रोक्न सकिन्छ । असावधानीले जीवन जोखिममा पार्छ भने सतर्कताले सुरक्षित भविष्य निर्माण गर्छ । आजको आवश्यकता तयारी, जिम्मेवारी र सहकार्य हो । प्रत्येक नागरिकले आफ्नो परिवारदेखि समाजसम्म सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ ।

सुरक्षित रहौँ, सचेत बनौँ र अरूलाई पनि सुरक्षित रहन प्रेरित गरौँ ।